Een nieuwe visie op samen beslissen

De Federatie Medisch Specialisten presenteerde onlangs haar visie op samen beslissen. ‘Iedereen heeft een ander beeld bij wat dat inhoudt. Maar er komt veel meer bij kijken dan de patiënt informeren over zijn behandelkeuzes of een keuzehulp’, zo verklaart Ewoud van Arkel, orthopedisch chirurg bij Haaglanden Medisch Centrum de reden van dit initiatief in het magazine De Medisch Specialist. Samen beslissen is geen eenmalige actie, maar een proces dat goed moet worden ingericht.

Met de nieuwe visie over samen beslissen is er een eenduidig en gedragen definitie geformuleerd vanuit het perspectief van de dokter en is inzicht gekomen wat medisch specialisten nodig hebben.
De definitie luidt: Samen beslissen is het proces waarin de arts en de patiënt gezamenlijk bespreken welk medisch beleid het beste bij de patiënt past, waarbij alle opties, voor- en nadelen, patiëntvoorkeuren en omstandigheden worden meegenomen.

Drie stappen
Van Arkel, voorzitter van de Federatie-werkgroep Samen Beslissen die de visie heeft ontwikkeld, zegt over het proces: ‘Je trekt er tijd voor uit en toetst of de patiënt alles heeft begrepen. Je legt alle mogelijkheden goed uit en geeft de patiënt tijd om daarover na te denken.’

In de visie staat dat het proces van samen beslissen uit drie stappen bestaat: 1. De arts geeft aan dat de patiënt meer dan één optie heeft en dat de patiënt daarin een stem heeft. 2. Bij het bespreken van de opties worden de voor- en nadelen en de verwachte uitkomsten besproken. 3. Daarbij worden de voorkeuren, behoeften en omstandigheden van de patiënt en de mogelijke invloed van de opties op de persoonlijke situatie meegenomen.

Andere attitude
De belangrijkste slagingsfactoren van samen beslissen zijn empathie, betrokkenheid en de wil tot reflecteren, merkt van Arkel op. ‘Je legt niet standaard je eigen normen en waarden aan de patiënt op, maar sluit aan bij zijn wensen en behoeften. Het is echt maatwerk, bij iedere patiënt opnieuw. Ik merk zelf dat ik minder mijn wil opleg en meer uitvraag wat de patiënt voelt en vindt. Zo’n andere attitude levert ook andere gesprekken op: ik ben meer een coach die het behandelproces begeleidt. Dat zie ik terug in mijn behandelingen: die zijn minder standaard.’

Ook volgens KNO-arts Markus Oei (Flevoziekenhuis) vraagt samen beslissen vooral een andere attitude. ‘Het gaat erom dat je beseft dat jouw visie op de behandeling gelijkwaardig is aan de visie van de patiënt. En die kan ver van jouw opvatting vandaan liggen. Ik zie het als een proces waarin altijd een informeer-, denk- en luisterfase zit.’
Met een voorbeeld laat hij zien hoe dat in zijn praktijk kan uitpakken. De richtlijn over het plaatsen van buisjes in oren van kinderen met aanhoudende oorpijnklachten is duidelijk over wanneer dit echt nodig is. Maar in de praktijk spelen soms niet-medische factoren mee. ‘Een alleenstaande moeder die al maanden niet slaapt, kiest wellicht eerder voor buisjes dan een moeder met een partner die ’s nachts bijspringt. Het gaat bij samen beslissen niet om alleen zenden, maar juist om luisteren. Je moet goed weten wie er tegenover je zit.’

Meer dan een brochure
Keuzehulpen, consultkaarten en brochures zijn prima hulpmiddelen, maar niet meer dan dat, benadrukt Van Arkel. ‘Een brochure meegeven is nog niet samen beslissen.’
Ook Oei ervaart dat het vooral om het andere gesprek in de spreekkamer gaat. Desgevraagd geeft hij hiervoor een paar bruikbare tips. ‘Ken de richtlijn, maar durf die ook los te laten en weet als arts dat gezondheidswinst niet altijd hetzelfde is als de kwaliteit van leven die de patiënt voor ogen heeft. En voel in al je vezels dat bijna iedere patiënt prima kan meebeslissen over de behandeling. Natuurlijk is daar dan ook goede informatie voor nodig.’

‘In 2030 doen we het gewoon’
Dianda Veldman, directeur-bestuurder Patiëntenfederatie Nederland, vindt dat de Federatie Medisch Specialisten met haar visie aansluit op het toekomstbeeld voor 2030 van de Patiëntenfederatie. ‘De zorgverlener is dan geen beslisser meer, maar een coach die oog heeft voor de behoeften van zijn patiënt. In 2030 is samen beslissen de norm. Dan praten we er niet meer over, maar doen we het gewoon.

Met we bedoel ik zorgverleners en patiënten. Bij beiden zijn nog stappen te zetten. Patiënten moeten zich bewust worden dat het belangrijk is om je in de spreekkamer uit te spreken over je voorkeuren, thuissituatie, angsten of verwachtingen. Dat doet ertoe. Dat heeft invloed op welke zorg het beste bij je past. Maar mensen vinden het soms best lastig om dit soort zaken aan de orde te stellen. Het helpt heel erg als de arts je uitnodigt te vertellen wat voor jou belangrijk is. Dit moet net zo zwaar meewegen in de keuze die de arts en patiënt samen maken als de medische kennis van de arts. Samen beslissen kan uiteindelijk leiden tot andere keuzes qua zorg of behandeling dan een afweging puur op medische gronden. Ziekenhuizen moeten artsen en patiënten faciliteren dit te leren.

Ook patiëntenorganisaties kunnen een belangrijke rol spelen. En doen dat ook al. We hebben tal van voorbeelden hoe artsenverenigingen en patiëntenorganisaties samen beslissen vormgeven. Dankzij het programma Uitkomstgerichte Zorg van VWS kunnen we hier de komende drie jaar stevig mee doorgaan. De wind staat de goede kant op. Dat bewijst ook deze visie van de medisch specialisten.’

Lees het interview met Markus Oei en Ewoud van Arkel in het magazine De Medisch Specialist (pdf) >>
En de visie van de FMS op samen beslissen (pdf) >>