‘Altijd luisteren en soms wat zeggen’

Casper van Eijck, oncologisch chirurg in het Erasmus MC, behandelt alvleesklierkanker, een ziekte die berucht is om de slechte prognose. ‘We kunnen niet voorspellen of een behandeling daadwerkelijk doet, wat we hopen dat ze gaat doen. De patiënt moet zelf achter een zware behandeling staan zonder dat hij weet of die gaat werken.’ Dat maakt samen beslissen noodzakelijk.

‘Het is risicovol om behandelingen met veel bijwerkingen of operaties met kans op ernstige complicaties in te zetten, terwijl we niet van tevoren weten of dat zinnig is. In de beslissing daarover spelen ook allerlei individuele factoren een rol, zoals leeftijd, sociale omstandigheden of een geloofsovertuiging.’ In deze moeilijke beslisprocessen leerde Van Eijck om ‘altijd te luisteren en soms wat te zeggen’. Hierover sprak hij op het congres ‘7 inzichten over Samen Beslissen in de Zorg’.

Hoe begeleidt u zo’n moeilijk proces?
‘Allereerst licht ik mijn patiënten voor; over de ziekte, de werkzaamheid en slagingskans van behandelingen, bijwerkingen en de kans op complicaties. Ik verdiep mij ook in hun persoonlijke omstandigheden. Een jonge moeder met drie kinderen staat er anders in dan een oudere patiënt die alleen door het leven gaat en een sombere indruk maakt. Maar dan nog kun je niet zomaar veronderstellen wat een patiënt zou willen. Daarom is het zo belangrijk om goed naar patiënten te luisteren en nooit zelf het hoogste woord te voeren of een behandeling op te dringen.
Ik laat daarna, vaak ook in een tweede gesprek, de patiënt vragen stellen. Daaruit blijkt wat hij wil weten. Het grootste gevaar is dat wij patiënten informatie geven waar ze geen behoefte aan hebben. Ik adviseer hen om hun vragen op te schrijven en iemand mee te nemen, als extra luisterend oor. Tegenwoordig willen mensen het gesprek soms opnemen. Prima. Het is alleen maar goed wanneer  mijn patiënten zo goed mogelijk geïnformeerd zijn.’

Stellen patiënten veel vragen?
‘Ik overtuig ze ervan om alles te vragen wat zij willen weten. Dan geef ik geen informatie waar ze nog helemaal niet op zitten te wachten. Er zijn patiënten die niet willen horen dat er maar 10% kans is dat ze over vijf jaar nog leven. Anderen willen dat juist wel weten. Daarom moet je als dokter zo lang mogelijk zwijgen, tenzij die vraag komt. Dan beantwoord ik die eerlijk. Maar het heeft geen zin om mensen direct te willen doordringen van een sombere prognose. Daar verbeter je op dat moment de kwaliteit van hun leven absoluut niet mee. Patiënten willen ook worden ondersteund in hun hoop.’

Hoe komt u erachter wat mensen willen?
‘Ik maak kennis met hen en vraag wat ze doen of gedaan hebben in hun leven en informeer naar de gezinssamenstelling. Gewoon de basale vragen, waarmee je een inkijkje krijgt in hun leven en persoon. Ik probeer in te schatten hoe sterk de wens is om voor hun leven te vechten. Daarin zegt expressie ook veel. Je moet echt de kunst beheersen om te zwijgen, ook als de patiënt even niets zegt. De grootste fout die wij als dokters maken, is dat we veel informatie willen geven. Je weet heel veel over het lichaam en de mogelijkheden. Ik maak die fout ook wel eens, maar leer steeds beter mijn mond te houden en te luisteren.’

Hoe leerde u dat?
‘Ik leer veel van nazorggesprekken. Als iemand overleden is, plan ik een gesprek met de familie om het ziekteproces nog eens door te lopen. Dan hoor je wat je goed én niet goed hebt gedaan. Wat ik niet goed doe, is voor verbetering vatbaar. Zo leer ik om de ingewikkelde beslisgesprekken met patiënten beter te voeren. Het is een uitdaging om gesprekken zo te voeren dat patiënten zich daar prettig bij voelen en ruimte ervaren. Niet ik moet een gesprek fijn vinden, het gaat om de patiënt.
Ik probeer zo zelfevaluatie in te bouwen in mijn werk. Dat is niet gemakkelijk, maar als dokter moet je zelfreflectie creëren en feedback krijgen op je functioneren. En dan is die van patiënten verreweg de beste feedback die we kunnen krijgen. Die feedback kun je meenemen in intervisie. We bespreken de feedback van onze patiënten nog te weinig met collega’s. Zulke uitgebreide begeleide intervisies zouden gemeengoed moeten worden in ziekenhuizen.’

Het programma Beslist Samen! leverde deze  7 inzichten op voor samen beslissen in de ziekenhuispraktijk.